Problem ustanowienia godziwego wynagrodzenia za zajęcia dydaktyczne prowadzone na podstawie umów cywilnoprawnych w naszym Uniwersytecie

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem (patrz wyroki SN: z dnia 26 listopada 2002 r. sygn. PKN 623/01;  z dnia 19 lipca 2005 r. sygn. II PK 18/05; z dnia 5 czerwca 2007 r. sygn. I PK 61/07; z dnia 25 sierpnia 2010 r. sygn. II PK 50/10), godziwe wynagrodzenie za pracę to wynagrodzenie odpowiednie, właściwe, słuszne, rzetelne, uczciwe, odpowiadające kryteriom ustalenia wysokości wynagrodzenia z art. 78 § 1 k.p. Powinno być tak ustalone, aby odpowiadało w szczególności rodzajowi wykonywanej pracy i kwalifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu, a także uwzględniało ilość i jakość świadczonej pracy.
W odniesieniu do zajęć dydaktycznych stwierdza się tam zazwyczaj, że:
– rodzaj wykonywanej pracy (zajęcia dydaktyczne ze studentami),
– kwalifikacje wymagane przy jej wykonywaniu,
– ilość świadczonej pracy (godzina obliczeniowa zajęć dydaktycznych równa 45 minutom zegarowym),
– jej jakość (zakładając, że prowadzący zajęcia z należytą starannością przygotowuje się do wszelkich zajęć),
przemawiają za tym, aby godziny w ramach pensum i poza pensum traktować i opłacać według takich samych (podobnych, zbliżonych, porównywalnych) stawek wynagrodzenia.
Według tego orzecznictwa, wynagrodzenie godziwe (w znaczeniu: odpowiednie, słuszne, właściwe, uczciwe), czyli ekwiwalentne do ilości i jakości świadczonej pracy, niezbędnych do jej wykonywania kwalifikacji pracownika, skali odpowiedzialności i obciążeń fizycznych, psychicznych i intelektualnych związanych z jej świadczeniem, powinno być rozumiane w taki sposób, że godzina ponadwymiarowa zajęć dydaktycznych nauczyciela akademickiego nie może być wynagradzana zdecydowanie niżej niż taka sama godzina zajęć dydaktycznych świadczonych w ramach pensum dydaktycznego. Zasadą jest, że praca „ponadwymiarowa” jest wynagradzana co najmniej na poziomie wynagrodzenia za pracę wykonywaną w ramach obowiązujących norm czasu pracy.
Złożoność zadań dydaktycznych pracowniczych nauczycieli przesądza o niemożliwości ścisłego, matematycznego wyliczenia stawki wynagrodzenia nauczyciela za godzinę zajęć dydaktycznych prowadzonych w ramach pensum, co jednak nie oznacza braku możliwości dokonania przez sąd pracy oceny zgodności wysokości stawek przyjętych przez pracodawcę (w zarządzeniu rektora pozwanej uczelni) z kryteriami wynagrodzenia godziwego ujętymi w art. 78 § 1 k.p.
Zarządzenie rektora, w którym stawki wynagrodzenia za prowadzenie zajęć dydaktycznych w godzinach ponadwymiarowych zostałyby ustalone wyraźnie poniżej wynagrodzenia za prowadzenie zajęć dydaktycznych w ramach pensum (w godzinach „wymiarowych”), byłoby w oczywisty sposób niezgodne z art. 13, art. 78 § 1 i art. 80 k.p.
Sąd Najwyższy dodaje, że w odniesieniu do wynagrodzenia za godzinę ponadwymiarową zajęć dydaktycznych, w przypadku ewentualnego braku możliwości dokładnego ustalenia stawki takiego wynagrodzenia, sąd może zastosować art. 322 k.p.c., czyli przyznać pracownikowi odpowiednią sumę wyliczoną według własnej oceny sądu, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności konkretnej sprawy. Przepis art. 322 k.p.c. ma zastosowanie w sprawie o wynagrodzenie za pracę, jeśli przepisy określające jego wysokość zostały skonstruowane w sposób uniemożliwiający sądowi ścisłe ustalenie wysokości wynagrodzenia (wspomniany już wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2007 r., I PK 61/07, OSNP 2008 nr 15-16, poz. 214).
Co prawda, powyższe ustalenia były czynione przy rozpatrywaniu kwestii wynagrodzenia za zajęcia w godzinach ponadwymiarowych nauczycieli akademickich, ale brak przeszkód, aby ich istota miała odpowiednie odniesienie do stawek wynagrodzenia za zajęcia dydaktyczne realizowane na podstawie umów cywilnoprawnych. Jeżeli przepisy wykonawcze – zarządzenia rektora szkoły wyższej – w sprawie stawek wynagrodzenia za takie zajęcia pozostawałyby w kolizji z wymogami ustawy Kodeks pracy (w szczególności z jego art. 78 § 1) to należałoby, zwłaszcza w kontekście wymogu godziwości takich stawek, dokonać ich odpowiedniej zmiany stosownie do stawek wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe nauczycieli akademickich.

Za taką zmianą przemawiają dwie zasadnicze okoliczności:

1. Dysproporcja stawek wynagrodzenia za zajęcia dydaktyczne w ramach umów cywilnoprawnych w Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu na tle innych uczelni:
   1) na Uniwersytecie Warszawskim (profesor 120 zł; doktor habilitowany 100 zł; doktor 90 zł; magister 60 zł);
   2) na Politechnice Poznańskiej (profesor 115 zł; doktor habilitowany 95 zł; doktor 85 zł; magister 60 zł);
   3) w Uniwersytecie Przyrodniczym w Lublinie – stawki z 2021 r. (profesor 120/110 zł; doktor habilitowany 85/75 zł; doktor 70/60 zł; magister 50/40 zł), przy czym stawki wyższe dotyczą osób prowadzących zajęcia w miejscowości niebędącej miejscem zamieszkania prowadzącego;
   4) w Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu – stawki z 2019 r. obowiązujące do dziś (profesor 80 zł; doktor habilitowany 60 zł; doktor 50 zł; magister 45 zł).
   
2. Dysproporcja stawek wynagrodzenia za zajęcia dydaktyczne w ramach umów cywilnoprawnych w Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu w zależności od ich usytuowania:
   1) zajęcia dydaktyczne w ramach godzin ponadwymiarowych (profesor 120 zł; profesor uczelni 100 zł; adiunkt doktor habilitowany 90 zł; adiunkt doktor 85 zł; pozostali nauczyciele 60 zł), stawki te po roku 2019 były już dwukrotnie waloryzowane;
   2) zajęcia dydaktyczne w ramach umów cywilnoprawnych (profesor 80 zł; doktor habilitowany 60 zł; doktor 50 zł; magister 45 zł), stawki te pozostają bez zmian od 2019 r.

Zgodnie z powyższym, Organizacja Zakładowa NSZZ „Solidarność” w Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu opowiada się za możliwie niezwłocznym urealnieniem stawek wynagrodzenia za zajęcia dydaktyczne realizowane na podstawie umów cywilnoprawnych, z uwzględnieniem zasad godziwości tych stawek.