Z-ca Głównego Inspektora Pracy o potrzebie stosowania pensum proporcjonalnego w sytuacjach szczególnych

W odpowiedzi z dnia 28 maja 2025 r. dla Przewodniczącego Zespołu ds. Nadzoru Rady Ochrony Pracy, z-ca Głównego Inspektora Pracy w oparciu o stanowisko Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego ws. zasad naliczania godzin ponadwymiarowych nauczycieli akademickich oraz wypłaty wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe stwierdził, że uczelnia powinna w regulaminie pracy określić zasady ustalania proporcjonalności wymiaru pensum w sytuacjach szczególnych, gdy nauczyciel akademicki z przyczyn usprawiedliwionych nie wykonał części wymiaru pensum dydaktycznego obowiązującego na jego stanowisku.

Dotyczy to sytuacji:
– zatrudnienia w trakcie roku akademickiego,
– ustania zatrudnienia przed końcem roku akademickiego,
– zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Z-ca Głównego Inspektora Pracy uczynił to zgodnie z sentencją przywołanej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyzszego uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2010 r. (sygn. I PZP 4/10, OSNP 2011, nr 1-2, poz. 1) mówiącej, że wymiar pensum dydaktycznego nauczyciela akademickiego, który został zatrudniony tylko na część roku akademickiego, oblicza się proporcjonalnie do okresu trwania zatrudnienia, a w razie przekroczenia wykonania tak ustalonego pensum wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe staje się wymagalne.
W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy sformułował m.in. następujące tezy:
– nie ma wystarczającej podstawy do twierdzenia, że obowiązujący pracownika wymiar pensum dydaktycznego jest niezależny od tego, czy zatrudnienie trwa przez cały rok akademicki, czy też trwa tylko przez część roku akademickiego,
– sprawa rozliczenia pensum dla zatrudnionych w części roku akademickiego jest taką nieunormowaną kwestią, do której należy zastosować Kodeks pracy, a w nim jest najbardziej zbliżoną do problemu rozliczania godzin przekraczających normy czasu pracy w sytuacji rozwiązania stosunku pracy w trakcie okresu rozliczeniowego; tego dotyczy w szczególności przepis art. 151⁶k.p. ustalający zasadę rozliczania czasu pracy pracownika, który nie przepracował całego okresu rozliczeniowego, proporcjonalnie do przepracowanego okresu (pro rata temporis),
– Sąd Najwyższy podkreślił, że naruszenie zasady równego traktowania i niedyskryminacji stanowi zarówno stosowanie różnych przepisów do porównywalnych sytuacji, jak i – co szczególnie ważne dla niniejszej sprawy – stosowanie tego samego przepisu do sytuacji odmiennych, a tak byłoby w sytuacji zastosowania miary pensum dydaktycznego jednakowej dla zatrudnionych na cały rok akademicki i tylko na część tego roku, przez co nauczyciel akademicki zatrudniony na część roku akademickiego, otrzymywałby za taką samą liczbę przepracowanych godzin dydaktycznych niższe wynagrodzenie od nauczyciela akademickiego zatrudnionego przez cały rok akademicki,
– takie potraktowanie nauczyciela akademickiego zatrudnionego na część roku akademickiego poprzez nałożenie nań pensum dydaktycznego, ustalonego ogólnie na okres obejmujący cały rok akademicki, należy uznać za naruszenie zasady równego traktowania i niedyskryminacji tych pracowników w porównaniu z pracownikami zatrudnionymi na czas nieokreślony,
– żaden przepis ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce nie stanowi, że pensum dydaktyczne obowiązujące nauczyciela akademickiego zatrudnionego na część roku akademickiego jest równe pensum dydaktycznemu obowiązującemu nauczyciela akademickiego pozostającego w zatrudnieniu przez cały rok akademicki.

Per analogiam tezy te należałoby odnieść do sytuacji nauczycieli akademickich, którzy z przyczyn usprawiedliwionych nie mogli wykonać części wymiaru pensum dydaktycznego obowiązującego na ich stanowiskach, w sytuacjach szczególnych, np.: długotrwałej choroby, urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, dodatkowego urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego czy urlopu bezpłatnego. Ich proporcjonalny wymiar pensum należałoby obliczać zgodnie z okresem ich obecności w pracy w czasie roku akademickiego, przyjmując za podstawę odniesienie tego okresu do 30-tygodniowego wymiaru roku akademickiego.

Takie postanowienia wzorcowe w tej kwestii wprowadziła w swoim Regulaminie pracy m.in. Politechnika Warszawska:
„Pensum nauczyciela akademickiego, dla którego nie zaplanowano obciążenia dydaktycznego
z powodu:
1) zatrudnienia po rozpoczęciu roku akademickiego;
2) przewidzianej nieobecności w pracy związanej w szczególności z urlopem naukowym,
długotrwałą chorobą, urlopem dla poratowania zdrowia, urlopem bezpłatnym lub innym
zwolnieniem od pracy, odbywaniem służby wojskowej, urlopem macierzyńskim, urlopem na
warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopem ojcowskim, urlopem rodzicielskim;
3) ustania stosunku pracy przed zakończeniem roku akademickiego,
obniża się proporcjonalnie do okresu tej nieobecności.”

Pozostaje, po przywróceniu odpowiednich tego rodzaju postanowień do Regulaminu pracy Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, jeszcze kwestia zaspokojenia ew. roszczeń z tytułu braku bądź zaniżenia wynagrodzenia należnego za godziny ponadwymiarowe nauczycieli akademickich za ostatnie trzy lata, ale tutaj wymagana byłaby zapewne droga sądowa w celu jego odzyskania.